Uei, que soi un paisan hèra vielh qui a tribalhat la tèrra longtemps, delà l’atge de çò que lo monde apèran l’atge de la retirada. En efèit, qu’èi dit adiu a las meas darrèras duas vacas après quate-vint-cinc ans dab ua hòrta tristessa e ua gran pena. Las vacas que m’obligavan a ténguer-me dret, esfaçant las misèrias de l’atge. Que’m lhevavi, tau medish leugèr com un ausèth, entà dar-las a minjar e a béver. Que las acompanhavi tau prat dab lo mié can Titus qu’avèva lo peu long, tròp mesclat, un drin « rastà » com se ditz adara, mès qu’èra intelligent e hèra valent.
Qu’èi aimat e qu’aimi la tèrra per’mor qu’ei estada entà jo ua neuritud deu còs e de l’esperit.
Quan m’estavi en miei de la natura, qu’espiavi lo paisatge que m’entornejava, las sèrras doças, verdas e arredonas com un joen sen, ath luenh, las montanhas hautas, bluas, misteriosas que predisèvan lo temps, los arbes on trobavi fòrça e coratge : cassos, hrèishos, castanhèrs qu’animavan lo paisatge e nos davan ceps cada abòr, mes tanben los telhs dab las flors aulorantas deus quaus e hasèvam tisanas entà dromir mes plan e totas las cultura semiadas peus òmis e necessàrias a la vita.
Que i avèva tanben las bèstias e los ausèths qui anonciavan l’auba e lo sococ e qui m’acompanhavan tot eth dia. Que coneishèvi cada pam, cada pèça de la mea tèrra, que l’aimavi, qu’èri, a despieit deu dur tribalh, urós de’n har partida ; e alavetz, los mots qu’arretrenivan en lo cap entà laudar aquera natura tan beròja e generosa quan seguivi las vacas que lauravan e mes tard au volant deu tractor. A bèths còps, que m’estancavi au pè d’un arbe o sus ua murralha quan los mots en lo cap èran mes presents que l’obratge que hasèvi. Quauques arbes enqüèra clinats que son los testimònis de çò que los autes aperavan distraccion, mes que sabèvi estar imaginacion o saunei desvelhat e qui èra, entà jo, un element essenciau de la mia vita d’òmi e de paisan.
Que’m rapèri dab bonaür e plaser la vista d’un camp de blat quan èra en flor, e qu’au cap deu cabelh e creishèvan los longs brigalhs tan fragiles devath lo vent que raperavan que las crudadas non èran jamès asseguradas, e que davan arrason au vielh arreproèr :
« Quan plòi eth dia dera Trinitat
recòlta ne n’i a que la mieitat. »
Adara, davant los miés uelhs morts, que passan e tornan passar aqueths camps de blat ondejant devath lo vent e florits dab los blavets e los rois pavòts, aqueras « flors de messidor, amassadas devath las balas e tintadas deu sang deus nostes eròis ».
Pendent tota la mia longa vita, qu’ei assistit a nombrós cambiaments en la manièra de
considerar la tèrra, de tribalhar-la e d’espleitar-la.
La permèra manièra qu’ei estada la deus permèrs òmis : qu’amassavan los fruts, las èrbas e las macòlas que produsiva que l’arrespectavan coma ua divinitat benefica.
Puish, dab la lor intelligéncia e lo sens de l’observacion, que l’an amelhorada per la seleccion naturau de las semes, la domesticacion de las bèstias e l’invencion deu brabant e d’autes instruments agricòlas. Quan avèvi quinze ans, que tribalhavi la tèrra dab un petit brabant tirat, segon las proporcions deu camp de laurar, per duas o quate vacas junhudas amassas per un jun de hrèisho fabricat peu carretaire deu vilatge. Entà estacar lo jun au tirader que prenèvi ua longa liga e que l’entornejavi en ua espècia de corar, e entà estacar lo jun a las còrnas de las vacas, ua longa correja de cuer espés de tres o quate mètres. D’autes còps los paisans qu’amiavan las vacas dab un long baston d’’averanhèr qui avè au cap un agu-lhon de hèr, ua agulhada, e atau las vacas que caminavan e tribalhavan mes viste. Qu’aimi raperar-me aqueth temps quan, nosautes los paisans, avèvam lo temps , quan lo temps non èra pas comptat ni lo tribalh, de segur. Entà laurar de bona mòda, que calèva conéisher las vacas junhudas e aimiar-las entà hèr un soc plan dret e cavat regularament. L’obratge qu’èra dur e penible mes sovent que produsiva jòias : la venguda deus ausèths qui perucavan los insèctes e los vermis que lo brabant e lhevava quan la tèrra nera e grassa e s’aubriva darrèr jo ; lo plaser deu triblah plan hèit e de les crudadas a vénguer ; l’arríder deu mainat assietat sus l’arrascla de hèr que’s passejava un moment peu camp ja laurat.
Alavetz, las nostas vacas qu’avèvan un nom que coneishèvan e que corresponèva a ua caracteristica de la lor personalitat o de la foncion qu’avèvan. Las meas que s’aperavan la Muleta, la Mascareta, la Haubina, la Polida, la Carlina, que tribalhavan dur mès ath arrepòs un beròi prat verd on creishèva ua gèrba shucosa las atendèva o en la bòrda ua bona racion de gran o de hen. Adara, que son embarradas tota la lor vita e non coneishen pas la color de la gèrba ni la doçor deu vent sus l’esquia ni la votz deu paisan.
Pendent un sègle, qu’èi vist tant e tant de cambiaments, quauques uns bons, d’autes maishants o encòra sordeish. De segur lo tribalh qu’èra mes aisit dab los tractors e tots los gatges motorizats, las crudadas mes abondosas. E atau la pagèra de la propietat qu’a aumentat, un òmi sol que podèva espleitar-la. En aqueras condicions, de segur, los rendaments tanben qu’an aumentat. Mes que calèva de mes en mes de sòus, de crèdits entà crompar aqueths gatges motorizats donc encòra aumentar los arrendaments e los engrèishs,
los pesticidas, los erbicidas e tots los « -cidas » qui arriman dab omicidas au depens de la qualitat deus produits e de la santat deus consumidors.
Si los produits de la tèrra non son pas equitablament partatjats qu’ei en pr’amor qu’eths òmis, en generau, qu’an eras mans mes agilas entà préner qu’entà balhar. Segon jo, los paisans e, sustot, las politicas agricòlas miadas despuish mes de cinquanta ans, que son venguts coma hòus e n’an pas sabut har entà que lo monde estossi mielhor. Qu’an perdut lo sens de l’equilibri qu’avèva contribuit a amelhorar las condicions de vita de tots e shens har compte deus besohs de la tèrra e de las generacions a vénguer que l’an deteriorada,
arroeinada per las lors manièras d’agir e lo sentiment deu profieit personau, sense arreglar los problèmas de hamièra e d’injustícias peu monde. N’èi pas parlat encòra de la pollucion generada per la susespleitacion de la tèrra, de la mar e de las lors riquessas mes qu’i pensi sovent dab ua tristessa e ua arrauja importantas. Qu’an hèit de la tèrra, aqueths òmis sense fe ni lei ? Que l’an alebada, martirizada. E era qu’èra desempuish tant de temps ua tèrra generosa e neuricèra, los òmis, s’ac avèvan volut, qu’aurén podut melhorar-la entau benefici
de tots, shens deishar un sarròt de personas passar hami e sovent morí’n peu monde sancèr.
Que m’estanqui ací, en per’mor que soi fatigat de las accions deus òmis e de las consequéncias hòlas qu’an sus la vita de tots. Aquò non son pas mes que quauquas ideas, pensadas e sentiments que’m hantejan encòra ath cap de la mea vita e qu’èi dictat entà que vengossen dinc a vosautes.
(Paul Darre) (Vadut lo 19 de Deceme de 1913)
